Erken Dönem Tasavvufunda Mütezehhid Tipler
Abstract
Tip, basit ve sabit karakterli kişiler için kullanılan bir kavramdır. İlk devirlerden itibaren tasavvuf içerisinde yer alan tipler olumlu ve olumsuz olarak ele alınabilir. Tiplerden menfîyönleriyle öne çıkanlar, zamanla ve çeşitli sebeplerle dejenereolanlardır. Tiplerdeki yozlaşma ise asıl anlamından uzaklaşmayı, konumunun veya dâhil olduğu grubun kurallarını benimseyememeyi kasteder. Tasavvuf eserlerinde başlangıçtan itibarenbu nevi hasletler sergileyen tiplere sahte zâhid, mürâî âbid gibisıfatlar atfedilmiştir. Bu tiplerin olumsuzluğuna ve kusurlu hâllerine vurgu yapmak için onlar mütezehhid, mütekaşşif gibi adlarla da anılmışlardır. Ancak bazen tipe ait isim olumlu iken;tasarruflarının yanlış olduğu görülür. Örneğin kişiye “zâhid”denmekte fakat kendisinde yozlaşma unsuru şeyler bulunabilmektedir. Bunlar göz önüne alınarak ilk devir zâhidleriylealâkalı doğrudan isim ve içerik olarak eleştirilen, kabul görmeyen ya da reddedilenler, ortak bir isimle mütezehhid (tip) kategorisinde ele alınacaktır. Bu vesileyle zâhid tipine atfedilen birtakım selbî sıfatlar ve nedenleri genel bir tasnifle değerlendirilmeye çalışılacaktır. İlgili kavramlar semantik analiz yöntemiyle tahlîl edilecektir.